SÁN DÂY

BỆNH SÁN DÂY 

Đốt sán dây bò di chuyển 
Nguồn: PK Nguyên Trung

    Bệnh nhân Đ.K.Q, 53 tuổi, nam, địa chỉ Đakblà, TP Kon Tum, tỉnh Kon Tum

    Triệu chứng: cách 2 tháng trước khi tới khám, bệnh nhân phát hiện thấy có đốt sán ở quần, màu trắng đục, còn chuyển động, sau đó thỉnh thoảng lại xuất hiện những đốt sán tương tự và xuất hiện ngày càng thường xuyên hơn. Bệnh nhân mang mẫu bệnh phẩm vào kiểm tra. Trước kia bệnh nhân thường hay ăn thịt bò tái, ăn nem chua, rau sống. 

     Chẩn đoán: sán dây bò. 

     Điều trị: theo đúng phác đồ.

    Theo dõi: Sau 3 ngày điều trị bệnh nhân không còn thấy đốt sán ra ngoài và theo dõi sau 1 tháng, 3 tháng điều trị bệnh nhân đã hết hẳn đốt sán.

     Tác dụng phụ của thuốc: trong 3 ngày đầu bệnh nhân thấy hơi chóng mặt nhẹ, những ngày sau không còn thấy chóng mặt và thấy khoẻ hơn, ăn uống được, ngủ ngon, thể trạng tốt.

  

      Bệnh sán dây (Tapeworm Diseases) hay còn gọi là sán xơ mít vì sán có hình dang giống xơ của trái mít. Bệnh sán dây là hậu quả của sự có mặt của những con sán dây (sán dây bò hoặc lợn) ký sinh trong ruột, khi đó gọi là bệnh sán dây trưởng thành.

      

      Hình thể:

- Sán dây bò trưởng thành ở đầu không có vòng móc, chiều dài khoảng 4-12m, có từ khoảng 1200 dến 2000 đốt sán, đốt sán già từ 18-20mm, tử cung chia nhánh 18-35. Các đốt sán già thường rụng thành từng đốt, tự động bò ra ngoài hậu môn không cần theo phân. Trứng sán có hình bầu dục kích thước 30-40um x 20-30um. Nang ấu trùng còn gọi là nang sán gạo bò (Cysticercus bovis) khó nhận biết. 

Sán dây lợn
Nguồn: chụp từ Viện sốt rét-KST-CT Quy Nhơn

   - Sán dây lợn trưởng thành có đầu với 2 vòng móc, chiều dài 2-3m, có từ 800-1000 đốt sán, đốt sn già từ 10-12m, tử cung chia nhánh 6-8-12. Các đốt sán thường rụng thành từng khúc, đốt sán già ngắn, có 5-6 đốt liền nhau theo phân ra ngoài. Trứng sán có hình cầu, đường kính 35-36 um. Nang ấu trùng được gọi là nang sán gạo lợn (Cysticecus cellulosae) dễ nhận biết.

Hình thể sán dây lợn

       Tại Việt Nam chủ yếu có 3 loại sán dây gây bệnh cho người là sán dây bò (Taenia saginata) và 2 loài sán dây lợn ( Taenia solium và Taenia asiatica).

      Nguyên nhân: 

      Do người ăn phải thịt bò gạo hoặc lợn gạo chưa nấu chín, ấu trùng sán vào ruột sẽ nở ra con sán trưởng thành. Lúc mới nở sán dây chỉ có đầu và một đoạn cổ nhỏ. Sán phát triển lên bằng cách nẩy chồi, sinh đốt mới từ cổ, sán dài dần dần ra từ đầu ruột non đến cuối ruột già. 

Hình ảnh thịt lợn bị nhiễm sán (lợn gạo) và hình ảnh sán dây lợn

      Chu kỳ phát triển:

      Người bị nhiễm do ăn phải thực phẩm nhiễm phân có chứa trứng sán hoặc tự nhiễm. Sau đó trứng vào dạ dày, ruột rồi nở ra ấu trùng, ấu trùng xuyên qua thành ống tiêu hoá vào máu và di chuyển đến ký sinh tại các cơ vân, não, mắt...  gây nên các nang sán. Những người bị bệnh do ăn phải trứng sán dây lợn từ môi trường ngoài thường có ít nang (ngoại trừ trường hợp ăn phải cả đốt sán). Những người có con sán dây lợn trong ruột, khi đốt già rụng, theo phản ứng nhu động ruột mà đốt sán có thể trào ngược lên dạ dày, lúc này người bệnh như ăn phải trứng sán dây lợn với số lượng rất lớn nên số nang ở người cũng rất nhiều (trường hợp này gọi là tự nhiễm).

      Sán lưỡng tính và sinh sản bằng cách rụng đốt. Trâu, bò, lợn ăn phải trứng và đốt sán phát tán trong môi trường hoặc ăn phân người có có sán; trứng vào dạ dày, ruột rồi nở ra thành ấu trùng, ấu trùng xuyên qua thành ống tiêu hoá vào máu và  tới các cơ vân tạo kén ở đó ( nhân dân gọi là bò gạo hoặc lợn gạo).

      Khi con người ăn phải thịt bò gạo hoặc lợn gạo chưa nấu chín, ấu trùng sán vào ruột nở ra con sán trưởng thành. 

      

Chu kỳ phát triển của sán dây lợn

    Triệu chứng lâm sàng:

- Bệnh sán dây trưởng thành:                                                                                          

   Dấu hiệu chính: thấy có đốt sán (đoạn nhỏ dẹt, trắng như xơ mít) ra theo phân hoặc tự bò ra ngoài hậu môn, một số trường hợp thấy có trứng sán trong phân. 

   Dấu hiệu khác: đau bụng, mệt mỏi    

 

Đốt sán dây lợn

Nguồn: Internet

- Bệnh ấu trùng sán lợn: tuỳ vào vị trí ký sinh của ấu trùng sẽ xuất hiện các triệu chứng khác nhau

   Ấu trùng xâm nhập vào cơ thể người làm xuất hiện các triệu chứng: ngứa cảm giác nóng, đau bụng âm ỉ, đau đầu, khó ngủ, mệt mỏi.

   Khi ấu trùng cư trú ở cơ vân gây xuất hiện các nang dưới da kích thước 0.5-2cm, di động dễ dàng, không ngứa, có thể gây giật cơ. Vị trí thường ở tay, chân, lưng, ngực. Phân biệt với hạch. 

   Khi ấu trùng cư trú tại não gây nhức đầu dữ dội, động kinh, liệt, nói ngong...

   Khi ấu trùng cư trú ở mắt gây giảm thị lực, song thị,...

Nang sán ở bắp tay bệnh nhân

Nguồn: Internet

   Triệu chứng cận lâm sàng:

- Phát hiện sán trưởng thành: 

   Phát hiện đốt sán đi ra tự nhiên ở hậu môn.

- Phát hiện bệnh ấu trùng sán lợn:

   Chẩn đoán huyết thanh học (ELISA) phát hiện kháng thể kháng ấu trùng sán lợn trong huyêt thanh bệnh nhân

   Xét nghiệm công thức máu có thể bạch cầu ái toan tăng

   Soi đáy mắt trong trường hợp bệnh nhân giảm thị lực, song thị...

   Chụp cắt lớp vi tính (CT Scanner) não tìm hình ảnh đặc hiệu (nang sán) là những nốt dịch có chấm mờ, kích thước 3-5mm, đôi khi nang có kích thước lớn đến 10mm, rải rác có nốt dạng vôi hoá.

   Sinh thiết các nang sán dưới da tìm ấu trùng sán lợn. 

   Điều trị: 

- Theo phác đồ chuẩn

- Thuốc điều trị: Albendazol, Praziquantel

- Theo dõi trong quá trình điều trị: 

      3 ngày đầu: bệnh nhân uống thuốc mệt hoặc không

      Sau 1 tuần: bệnh nhân thường giảm dần hoặc hết các triêụ chứng.

   Ths.Bs.Lý Chanh Ty